זייץ קערפער וואַרפט זיך. אַלע ווענט זיך וואַקלעא
His body throws itself. all walls shake
Work 433 of 440
Pages 513-515. Nathan's death throes: 'kerper varft zikh' (body throws itself), walls shake 'vi platsnike dambes' (like bursting dams). 'Virbl-vint' = whirlwind. 'Kalter shveys' from 'shlayfn' (temples) - cold sweat dripping. 'Bloye reyfn' = blue rings around eyes - sign of death. The poet is 'farshlung' (swallowed) into Nathan's dying. 'Sod fun fay' = secret of fire - mystical transformation. 'Hekh-er-flet' = high-fever (modified German 'Fieber'). The whole 'shpitol' (hospital) is engulfed in flame. 'Shkheynim-patsientn' = neighbor-patients. 'Gezang tsum toyt derkent' = song recognized unto death. Climactic imagery: 'di Rakis tlien' (Rockies melt) under 'shvartsn roykh' (black smoke). Final line: 'di Rakis leshn zikh, un Niuman -- oykh' (the Rockies extinguish, and Neuman also) - death arrives. Nathan revives: 'git a tsapl' (gives a jerk). He asks for the nurse to wash him one final time. 'Heybam' = midwife - the nurse bathes him 'vi a heybam bodt an eyfl' (like a midwife baths an infant), recalling his emergence from 'muter-trakht' (mother-womb). 'Shlayfl' = little bow - she ties his shirt. Nathan jokes: 'amol iz geven a meylekh' (once there was a king) - beginning of a Yiddish folk formula, echoing fairy tales. 'Oyfgeroymter, tseloykhtener, gringer' = cheered-up, lit-up, lighter - Nathan is transformed. 'Erev yom-tov' = eve of holiday (Hebrew) - a sacred atmosphere wafts from him. 'Brorekh geton di kni' = blessed the knee (awkward expression suggesting genuflection or bowing). The poet takes Nathan's gifts 'in shrek' (in fear) - aware something final approaches. Nathan's brief anger: 'hant zikh fardreyt in flonter' (hand twisted in tangle) - his body failing. He speaks 'durkh di tseyn' (through teeth). The poet's comfort sounds like 'falshe treyst' (false comfort). 'Nedove' = charity (Hebrew 'nedava') - Nathan refuses to 'betln keyn nedove' (beg charity). 'Shtolts' = pride - central to Nathan's dignity in death. 'Kindishveykh' = child-softly - he apologizes. The Spinoza reference: 'nit yeder farn toyt vi er ken groys zayn, nor reyn un loyterdik ken yeder zayn' (not everyone can be great like him before death, but pure and sincere everyone can be) - Spinoza as model of philosophical death, but Nathan claims purity instead of greatness. 'Loyterdik' = sincere/pure. 'Opbindn fun zey' = untie from them - releasing worldly attachments. Final request: tell his sister he was bathed clean with 'hor fartsvogn' (hair combed), 'negl un tseyn zoyber' (nails and teeth clean).
זייץ קערפער וואַרפט זיך. אַלע ווענט זיך וואַקלעא
ווי פלאַצנדיקע דאַמבעס. טאַגדזון צינדט
פון שויב צו שויב רויטדפייערדיקע פאַקלעזי
און שליידערט זיי אָרום אין ווירבל-ווינט.
דער ווירבל-ווינט לאָזט נאֶךָ. | פון ניומאַנס שלייפן
אַ קאַלטער שווייס נעמט רינען טראָפנווייז,
און בלויע צוויי אַרומגעפאַסטע רייפן
אַרום די אויגן טרעטן שאַרף אַרויס.
איך זיץ. איך היט. איך ווער אַליין פאַרשלונגען.
כ'ווער אויפגעלייזט אַל"ייץ אין סוד פון פיי
אין סוד פון זען אַרויסהויכונג פון לונגען
דורך שויב דורך אַפענער אין זון אָריין.
איך זע עס קלצמר מיט מיינע ביידע אויגן,
איך ווער אַליין אַ טייל פון אָט דעם הויך,
דאָס צימער ווערט ווי מיט אַ הויט פּאַרצויגן
און אָנגעפילט מיט ברענעניש און רויך.
זייץ אָטעם פלאַמט. זייץ אַָטעם שפריצט מיט פונקעזי
אויף ליפן נעמען זידן בלעזלעך שוים :
זיין גאַנצער גוף, אין היךהער-פלעט פאַרזונקעןי
נעמט ברענען ווי אין מיטן וואַלד א בוים.
ניט איין בוים ברענט. | עס ברענען אַלע ביימער,
אַרומגעכאַפט ווערט גאָנץ שפיטמול אין פל"אָם ו
און איך בין ניט קיין שכן מער, קיין שומר,
נאַר אויך, ווי ער, אַ טייל פון פייער-יבם.
און אַלע זי די שכנים-פאַציענטן.
זיי פלאַקערן אין שטורעם און אין שטורץ,
און זינגען דאָס געזאַנג צום טויט דערקענטו
מיט ווערטער איינגעהאַלטן--ווערטער קורץ.
און מיטאַמאָל פון שפיצן ווערן פלאַכן
די ראַקיס טליען אונטער שוואַרצן רויך +
די פלאַמען--אויס. עס ווערן שטיל די קראַכן,
די ראַקיס לעשן זיך, און נִיומאַן--אויך.
10
און נאָכאָמאָל געשעט : ער גיט אַ צאַפל,
ער זעצט זיך כמעט אויף און שמייכל"ט אויף :
-- איך בעט אייך, רופט די נוירס. איך וויל פּאַרכאָפן
אַרומוואַשן און אָנטאָן פריש מיין גוף.
די נוירס--זי קומט: האַלְאָ. מיין גיומאַן ליבער.
זי טוט אים אויס, זי וואַשט אים זיין געבייץ :
זי לייגט אים אויף אַ זייט, זי קערט אים איבער,
און רייניקט אים די נעגל און די ציין.
די זון צעגיסט זיך איבער שטאַרע ריפן
און דגמרנדיקע קני,--די זון שפרינגט אָפ.
נאָר הענט פון נוירס, וי קושנדיקע ליפ
זיי נעמען אַלע אברים דורך פון פוס ביז קאָפ.
זי וואַשט אים, ווי אַ הייבאַם באָדט אַן עופל,
אַז ערשט-אַרויסגעקומענעבש פון מוטער-טראַכט 3
זי טוט אים ן אַ העמד, פאַרבינדט אויף שלייפל,
און שפרייט די בעט אויס ווייס, אויף ניי געמאַכט.
זי ציט אים אויס, פּאַרדעקט אים מיטן ליילעך,
דערלאַנגט אים צו די ליפן אַ געטראַנקו --
און ניומאַן שפאַסט : אַמאֶל* איז געווען אַ מלך,
געקיניגט זייער, זייער, זייער. לאַנג.
די נוירס צעלאַכט זיך, ווייזט אים מיטן פינגער
ער זאָל ניט רעדן. | גייט אַרויס. | און ער --
אַן אויפגערוימטער, א אַ צעלויכטענער, א גרינגער.--
זאָגט :--שכן גוטער, כ'בעט אייך, קומט אַדקעַר.
ער שטרעקט מיר אויס אַ האַנט אַן אויפגעקלעמטע,
איך זע--ער האַלט דאָס זייגערל, די פען--
,--האָב צוגעגרייט פּאַר אייך,--איך בעט אייך, נעמט עס
,,ווייל היינט וועט זיכער עפעס וואָס געשען".
עס האָט געווייט פון אים מיט ערב יוםדטובי
נאָר מיר האָבן זיך אַ ברצפך געטאָן די קניו--
ניט נעמען--וואָלט עס מיינען צער אים אָנטמן
און כ'האָב אין שרעק מיין האַנט געטאַן א צי.
נאֶָר דאָ האָט זיין האַנט זיך פּאַרדרייט אין פלאָנטער,
און ער האָט דורך די ציין געטאָן אַ זג +
-- כ'וועל מאַרגן אייך דאָס געבן, האַ, ומס זאַָגט איר1
זאֶל ליגן עס ביי מיר דאָ נצפך אַ טאָג. ד --
-- געוויס, געוויס, -- האָב איך געזאַגט פּאַרלאָרן--
מל" ליגן מער נאָך ווי אַ טאָג ביי אייך---וואָס הייסט 1--
זמר מיינע ווערטער האָבן אויפגעוועקט נאֶר צאָרן.
ווייל ס'האָט געווייט פון זיי מיט פּאַלשער טרייסט.
די אויגן האָבן אים גענומען ברענען.
און ס'האָט פון זיי מיט וואוט געטאָן אַ שלאָג +
,--איך בין גענוג נאַך שטאָלץ אין זיך צו קענעו
,גיט בעטלען קיין נדבדק > -נאַך 8 טאָג.
,וס מיינט איר--מער ? וואָס מיינט איר--ליגן 1
,צי רעכנט איר, אַז שטאַרבן איז מיר שווער ?-- --*
און אַלע מיינע רייד אים איינשטילן, פּאַרוויגן,
זי האָבן אויפגערייצט זיין שטאֶלץ נלך מער.
גאָר גלייך איז ער צוריק צו זיך געקומען,
און קינדישווייך געזאָגט : = ,איך בעט, פּאַרגיט--
,אל בלייבן איז זכרון ביי אייך, אַז ניומאַן
,האַט פאַרן טויט זיין שטאלץ דאַך יאָ פּאַרהיט.
,שפינזאַזע, האַף איך, וועט אויף מיר ניט בייז זיין
,פאר צולאָזן 8 כעס איצט אין האַרץ אַרייץ +
,ניט יעדער פּאָרן טויט, ווי ער, קזפן גרויס זיין.
,נמר ריין און ללויטערדיק קאָן יעדער זיין.
,און איצט נעמט טאַקע צו פון מיר די זאַכן.
,זיך אָפבינדן פון זיי מיינט איצט אַ סך:
,איך וועל די אויגן מיינע ניט פּאַרמאַכן,
,בין וואַנען כ'ווער ניט פריי פון מינדסטער זאַך.
,און איר--מיין שוועסטער--זאַלט איר זאָגן.
,אַז נוירס האָט היינט מיך אויסגעבאָדן ריין,
,אַז מיינע האַר זיינען געווען פּאַרצוואָגן,
,און זויבער מיינע נעגל און די ציין,
1
Zayn kerper varft zikh. ale vent zikh vaklen
vi platsnike dambes. tog-zun tsindt
fun shoyb tsu shoyb royt-fayerdike faklen
un shlaydert zey arum in virbl-vint.
Der virbl-vint lozt nokh. fun Niumans shlayfn
a kalter shveys nemt rinen tropnvayz,
un bloye tsvey arumgefaste reyfn
arum di oygn tretn sharf aroys.
Ikh zits. ikh hit. ikh ver aleyn farshlung.
kh'ver oyfgeleyzt aleyn in sod fun fay,
in sod fun zen aroyshoykung fun lungn
dorkh shoyb dorkh ofener in zun arayn.
Ikh ze es klor mit mayne beyde oygn,
ikh ver aleyn a teyl fun ot dem hoykh,
dos tsimer vert vi mit a hoyt fartsogn
un ongefilt mit brenenish un roykh.
Zayn otem flamt. zayn otem shpritst mit funken.
oyf lipn nemen zidn blezlekh shoym:
zayn gantser guf, in hekh-er-flet farzunken,
nemt brenen vi in mitn vald a boym.
Nit eyn boym brent. es brenen ale beymer,
arumgekhapt vert gants shpitol in flam:
un ikh bin nit keyn shokhn mer, keyn shoymer,
nor oykh, vi er, a teyl fun fayer-yam.
Un ale zi di shkheynim-patsientn.
zey flakern in shturem un in shturts,
un zingen dos gezang tsum toyt derkent,
mit verter ayngehaltn -- verter kurts.
Un mitamol fun shpitsn vern flakhn
di Rakis tlien unter shvartsn roykh:
di flamen -- oys. es vern shtil di krakhn,
di Rakis leshn zikh, un Niuman -- oykh.
Un nokhamol geshet: er git a tsapl,
er zetst zikh kimat oyf un shmeyklt oyf:
-- ikh bet aykh, ruft di nurs. ikh vil farkhapm
arumvashn un onton frish mayn guf.
Di nurs -- zi kumt: halo. mayn Niuman liber.
zi tut im oys, zi vasht im zayn gebeyts:
zi leygt im oyf a zayt, zi kert im iber,
un reynikt im di negl un di tseyn.
Di zun tsegist zikh iber shtare ripn
un darmendike kni, -- di zun shpringt op.
nor hent fun nurs, vi kushnedike lipn
zey nemen ale eyverim durkh fun fus biz kop.
Zi vasht im, vi a heybam bodt an eyfl,
az ersht-aroysgekomenes fun muter-trakht:
zi tut im on a hemd, farbindt oyf shlayfl,
un shpreyt di bet oys vays, oyf nay gemakht.
Zi tsit im oys, fardekt im mitn laylekh,
derlangt im tsu di lipn a getrank: --
un Niuman shpast: amol iz geven a meylekh,
gekinigt zeyer, zeyer, zeyer lang.
Di nurs tselakht zikh, vayzt im mitn finger
er zol nit redn. geyt aroys. un er --
an oyfgeroymter, a tseloykhtener, a gringer, --
zogt: -- shokhn guter, kh'bet aykh, kumt aher.
Er shtrekt mir oys a hant an oyfgeklemte,
ikh ze -- er halt dos zeygerl, di pen --
-- hob tsugreyt far aykh, -- ikh bet aykh, nemt es
vayl haynt vet zikher epes vos geshen.
Es hot geveyt fun im mit erev yom-tov.
nor mir hobn zikh a brorekh geton di kni --
nit nemen -- volt es meynen tsar im onton
un kh'hob in shrek mayn hant geton a tsi.
Nor do hot zayn hant zikh fardreyt in flonter,
un er hot durkh di tseyn geton a zog:
-- kh'vel morgn aykh dos gebn, ha, vos zogt ir?
zol lign es bay mir do nokh a tog. --
-- Gevis, gevis, -- hob ikh gezogt farlorens --
zol lign mer nokh vi a tog bay aykh --- vos heyst? --
nor mayne verter hobn oyfgevekt nor tsorn.
vayl s'hot geveyt fun zey mit falsher treyst.
Di oygn hobn im genumen brenen.
un s'hot fun zey mit vut geton a shlog:
-- ikh bin genug nokh shtolts in zikh tsu kenen
nit betln keyn nedove -- nokh a tog.
Vos meynt ir -- mer? vos meynt ir -- lign?
tsi rekhnt ir, az shtarbn iz mir shver? -- --
un ale mayne reyd im aynshtilen, farvign,
zey hobn oyfgereyts zayn shtolts nokh mer.
Gor glaykh iz er tsurik tsu zikh gekumen,
un kindishveykh gezogt: -- ikh bet, fargit --
zol blaybn iz zikorn bay aykh, az Niuman
hot farn toyt zayn shtolts dokh yo farhit.
Spinoza, hof ikh, vet oyf mir nit beyz zayn
far tsulozen a kas itst in harts arayn:
nit yeder farn toyt, vi er, ken groys zayn.
nor reyn un loyterdik ken yeder zayn.
Un itst nemt take tsu fun mir di zakhn.
zikh opbindn fun zey meynt itst a sakh:
ikh vel di oygn mayne nit farmakhn,
biz vanen kh'ver nit fray fun mindster zakh.
Un ir -- mayn shvester -- zolt ir zogn.
az nurs hot haynt mikh oysgebadn reyn,
az mayne hor zaynen geven fartsvogn,
un zoyber mayne negl un di tseyn.
His body throws itself. all walls shake
like bursting dams. the day-sun kindles
from window to window red-fiery torches
and hurls them around in a whirlwind.
The whirlwind lets go. from Neuman's temples
a cold sweat begins to drip drop by drop,
and two blue encircled rings
around the eyes step sharply out.
I sit. I watch. I become myself swallowed.
I become dissolved myself in the secret of fire,
in the secret of seeing exhalation from lungs
through window through open into the sun.
I see it clearly with both my eyes,
I become myself a part of this breath,
the room becomes as if covered with a skin
and filled with burning and smoke.
His breath flames. his breath sprays with sparks.
on lips begin to boil little bubbles of foam:
his whole body, sunk in fever-fire,
begins to burn like in the middle of the forest a tree.
Not one tree burns. all trees burn,
the whole hospital is seized in flame:
and I am no longer a neighbor, a watchman,
but also, like him, a part of the fire-sea.
And all of them the neighbor-patients.
they flicker in storm and in downfall,
and sing the song recognized unto death,
with words held in -- words short.
And suddenly from peaks become flats
the Rockies melt under black smoke:
the flames -- out. the crashes become quiet,
the Rockies extinguish themselves, and Neuman -- also.
And once again it happens: he gives a jerk,
he sits himself almost up and smiles up:
-- I ask you, call the nurse. I want to manage
to wash around and dress fresh my body.
The nurse -- she comes: hello. my dear Neuman.
she undresses him, she washes his body:
she lays him on a side, she turns him over,
and cleans his nails and his teeth.
The sun pours itself over stiff ribs
and withered knees, -- the sun jumps off.
but hands of the nurse, like kissing lips
they take all limbs through from foot to head.
She washes him, like a midwife baths an infant,
just newly-come from mother-womb:
she puts on him a shirt, ties it in a little bow,
and spreads the bed out white, newly made.
She stretches him out, covers him with the sheet,
hands him to the lips a drink: --
and Neuman jokes: once there was a king,
who reigned very, very, very long.
The nurse laughs, shows him with her finger
he should not talk. goes out. and he --
a cheered-up one, a lit-up one, a lighter one, --
says: -- good neighbor, I ask you, come here.
He stretches out to me a hand pressed-open,
I see -- he holds the little watch, the pen --
-- have prepared for you, -- I ask you, take it
because today surely something will happen.
It wafted from him with eve of holiday.
but we did a blessing to ourselves the knee --
not to take -- would mean to cause him pain
and I in fear gave my hand a pull.
But here his hand twisted itself in a tangle,
and he said through his teeth:
-- I'll give it to you tomorrow, eh, what do you say?
let it lie with me here still another day. --
-- Certainly, certainly, -- I said lostly --
let it lie more than a day with you --- what does it mean? --
but my words awakened only anger.
because from them wafted with false comfort.
His eyes began to burn.
and from them struck with rage:
-- I am still proud enough in myself to be able
not to beg any charity -- still a day.
What do you mean -- more? what do you mean -- lie?
do you reckon that dying is hard for me? -- --
and all my words to calm him, to soothe him,
they stirred up his pride even more.
Quite quickly he came back to himself,
and child-softly said: -- I ask, forgive --
let it remain in memory with you, that Neuman
did before death preserve his pride after all.
Spinoza, I hope, will not be angry at me
for letting anger now into my heart:
not everyone before death, like him, can be great.
but pure and sincere everyone can be.
And now do take from me the things.
to untie oneself from them means now a lot:
I will not close my eyes,
until I become free from the smallest thing.
And you -- to my sister -- should you say.
that the nurse today bathed me clean,
that my hair was combed,
and clean my nails and my teeth.
Pages 513-515. Nathan's death throes: 'kerper varft zikh' (body throws itself), walls shake 'vi platsnike dambes' (like bursting dams). 'Virbl-vint' = whirlwind. 'Kalter shveys' from 'shlayfn' (temples) - cold sweat dripping. 'Bloye reyfn' = blue rings around eyes - sign of death. The poet is 'farshlung' (swallowed) into Nathan's dying. 'Sod fun fay' = secret of fire - mystical transformation. 'Hekh-er-flet' = high-fever (modified German 'Fieber'). The whole 'shpitol' (hospital) is engulfed in flame. 'Shkheynim-patsientn' = neighbor-patients. 'Gezang tsum toyt derkent' = song recognized unto death. Climactic imagery: 'di Rakis tlien' (Rockies melt) under 'shvartsn roykh' (black smoke). Final line: 'di Rakis leshn zikh, un Niuman -- oykh' (the Rockies extinguish, and Neuman also) - death arrives. Nathan revives: 'git a tsapl' (gives a jerk). He asks for the nurse to wash him one final time. 'Heybam' = midwife - the nurse bathes him 'vi a heybam bodt an eyfl' (like a midwife baths an infant), recalling his emergence from 'muter-trakht' (mother-womb). 'Shlayfl' = little bow - she ties his shirt. Nathan jokes: 'amol iz geven a meylekh' (once there was a king) - beginning of a Yiddish folk formula, echoing fairy tales. 'Oyfgeroymter, tseloykhtener, gringer' = cheered-up, lit-up, lighter - Nathan is transformed. 'Erev yom-tov' = eve of holiday (Hebrew) - a sacred atmosphere wafts from him. 'Brorekh geton di kni' = blessed the knee (awkward expression suggesting genuflection or bowing). The poet takes Nathan's gifts 'in shrek' (in fear) - aware something final approaches. Nathan's brief anger: 'hant zikh fardreyt in flonter' (hand twisted in tangle) - his body failing. He speaks 'durkh di tseyn' (through teeth). The poet's comfort sounds like 'falshe treyst' (false comfort). 'Nedove' = charity (Hebrew 'nedava') - Nathan refuses to 'betln keyn nedove' (beg charity). 'Shtolts' = pride - central to Nathan's dignity in death. 'Kindishveykh' = child-softly - he apologizes. The Spinoza reference: 'nit yeder farn toyt vi er ken groys zayn, nor reyn un loyterdik ken yeder zayn' (not everyone can be great like him before death, but pure and sincere everyone can be) - Spinoza as model of philosophical death, but Nathan claims purity instead of greatness. 'Loyterdik' = sincere/pure. 'Opbindn fun zey' = untie from them - releasing worldly attachments. Final request: tell his sister he was bathed clean with 'hor fartsvogn' (hair combed), 'negl un tseyn zoyber' (nails and teeth clean).
← / → previous & next poem·1–4 toggle columns·hover a line to align all versions